Loader
Küfrün Karanlıklarından, Vahyin Aydınlığına...

Müslümanlığı, Tasavvufçuların Evliyâları Deşifre Ediyor

Feriduddin AYDIN 2019-08-19

Müslümanlığın içyüzünü keşfedebilmek için onun birincil dayanağı olan tasavvuf ve onun da temelindeki evliyâcılık hakkında köklü bilgilere sahip olmak gerekir.

Tasavvuf, bin yıl önce -İslâm’a alternatif bir din olarak-kurgulanmış bulunan Müslümanlık projesinin temel taşıdır. Tasavvufun da temel taşı evliyâcılıktır. İslâm tarihi -birikimli ve erbap tarihçi sosyologlar tarafından dakik şekilde-araştırıldığı takdirde, vaktiyle İslâm’a karşı başlatılmış olan korkunç savaşın stratejisi için başta üç kavramın belirlendiği anlaşılacaktır: Müslümanlık, Tasavvuf ve evliyâcılık. Bunlar birbirini besleyen üç büyük proje olarak dizayn edilmiştir.

Birbirini tamamlayacak şekilde zamanla zenginleştirilen bu üç kavramdan evliyâcılığa olağanüstü bir içerik kazandırılmıştır. Bu sayede Türk Tasavvufu, Müslümanların her alanda yaşamını etkileyen muazzam bir kurum hâline getirilmiştir. Bu gayretler, çok geçmeden asırlar önce semeresini vermiş, “Arap Dini” olarak damgalanan ve sahadan tasfiye edilen İslâm’ın bıraktığı boşluk, -tasavvuf ve evliyâcılıkla karakterize edilen- Müslümanlıkla doldurulmuştur.

Vaktiyle İslâm’ı tedricen yıpratıp onu tarihe gömmek isteyenler, -bu amaçla yola çıkarken, her şeyden önce- insanoğlunun zaaflarını çok iyi keşfetmiş olmalıdırlar. Bu suretle insan psikolojisini yönetmede ve yönlendirmede büyük bir başarı sergilemişlerdir. Ashabın -vahiy karşısında- gösterdiği teslimiyetten ilham alan bu teorisyenler, Müslümanlığı kurgularken, büyük olasılıkla -hedef edindikleri insanların hayalinde- Peygamberi (sav) canlandıracak figürlere ihtiyaç duymuşlardır. Böylece, uygun gördükleri esrarengiz tiplere kerâmet adı altında hayâli roller biçerek -erken dönemde- evliyâcılık akımının temelini atmışlardır. Müslümanlıkta spiritüalist düşüncenin ilk adımda böyle hareketlendirildiğini tahmin etmek güç değildir.

Bu suretle Müslümanlığı, -İslâm’ın aksine- bir sırlar dini olarak örmek için zemin hazırlanmıştır. Amaçlı olarak -cami ile mezarlık arasına sıkıştırılan- Müslümanlığa insanı angaje etmek için, -saygıdan ve hayatın bütün disiplinlerinden soyutlanmış- kuru bir kelimeden ibaret kalan “sevgi” sözcüğü, malzeme olarak kullanılmıştır. Onun içindir ki Müslüman Türkler, İslâm’la tanıştıkları tarihten bugüne kadar Muhammed’i (sav), daima “Sevgili Peygamberimiz” olarak benimsemiş ve onu bu spekülatif nitelik içinde özümsemişlerdir. Nitekim Müslüman Türkün muhayyilesinde hiçbir zaman bir “Şanlı Peygamber” profili canlanmamıştır, bugün de canlanmamaktadır. Aksine Peygamber (sav),“Sevgili Peygamberimiz” diye zihinlerde ancak -sevimli bir pamuk dede olarak- yaşatılmıştır. Böyle bir şahsiyet ise -bir elinde tespih, öbür elinde baston, ak sakallı sarıklı cübbeli- bir din adamından ya da bir Nakşibendi şeyhinden farksızdır. Sadece sözleri ve yaşantısı tarikat şeyhlerinkinden biraz daha ezoterik bir mahiyete sahiptir.

Anlamı tartışılır bir “sevgili” etiketiyle zihinlere işlenen bu kişiliğin, İblis tiynetli prototiplerini üretebilmek için birkaç malzemeye daha ihtiyaç vardı. Müslümanlığın teorisyenleri bunları da bulmuşlardır: Gayb(bilinmezlik) ve kerâmet(olağanüstülük).. Evliyâcılık işte bu iki kavram üzerinde temellendirilmiştir.

Evliyâ: Arapça bir kelimedir ve çoğuldur. Onun tekili “velî”dir. Fakat Müslümanlar Arapça ile ilgilenmedikleri için çoğulu tekilin yerinde kullanmak, hatta çoğulu “evliyâlar” diye bir daha çoğul yapmak onlar için sorun olmamıştır. Önemli olan veli ya da evliyâya ait sırlar âlemidir; bu âlemde cereyan etmiş olan olağanüstülükler cümbüşüdür. Evliyâcılık bu sayede köklü bir müessese hâline getirilmiş, yüzyıllar boyu üretilen kerâmet masallarıyla ciltler dolusu bir mitolojik kültür oluşturulmuştur. Vurgulamak gerekir ki Müslümanlığıntemel felsefesi tasavvuf, tasavvufun da cazibe kaynağı evliyâcılık mitolojisidir.[1]

Evliyâcılık mitolojisi; aslında vaktiyle -İslâm’a karşı üretilmek istenen alternatif dinin altyapısını oluşturmak üzere, duygusallaştırılmış kitlelere yönelik- bir “Allah ile aldatma” projesi olarak başlatılmıştır. Dolayısıyla bu yolda sarf edilen gayretlerin sonuç verebilmesi için öncelikle insanların duygusallaştırılması büyük önem taşır. Çünkü rüştünü yitirmiş, mantık ile duygu arsında denge kurmaktan aciz toplulukları hayâl âleminde yüzdürmek, onları batıla, yanlışa ve çirkine inandırmak, hakka, doğruya ve güzele inandırmaktan çok daha kolaydır.

İslâm tarihinde, daha doğrusu Müslümanlık tarihinde, -kırılma noktaları olarak nitelenebilen- fitne ve kaos dönemlerinde bu faaliyetler daha çok yoğunlaşmıştır. Çünkü insanların perişanlığından böyle durumlarda istifade etmek, onları bu yollarla sömürmek, daha kolaylaşmıştır. Nitekim “evliyâ” diye meşhur edilen tiplerin çoğalması, kerâmet masallarıyla doldurulmuş kitapların artış göstermesi, türbe yapımının yaygınlaşması, tarikatların çeşitlenerek halk arasında rağbet görmesi bu dönemlere rastlamaktadır. Onun için Müslümanlığın İslâm’dan tamamen farklı bir din olduğunu ayrıca ortaya koyan güçlü kanıtlardan biri olarak evliyâcılık ve kerâmetçilik, aynı zamanda bu yapay dinin iç yüzünü de gözler önüne sermektedir.

 

[1]       .   Tasavvuftaki evliyâcılık mitolojisini, ilk zahidlerin hayat tarihçeleriylekarıştırmamak gerekir. Çünkü ilk zahidlerin, -tasavvuf dönemi henüz başlatılmadan- yaşadıkları kesindir. Çoğu tabiîn döneminde yaşamış olan bu şahsiyetler, “zuhhâdزُهَّاد” olarak bilindikleri gibi “Ubbâdعُبَّاد" ve “nussâk نُسَّاك" olarak da nitelenmişlerdir.

            Zâhidâne yaşam tarzına ilişkin en eski eserin, Hüseyin’in (ra)oğlu Ali Zeynulâbidîn(658-710)’e ait “es-Sahîfetu fi’z-Zühdالصحيفةفيالزهد” olduğu söylenmektedir. İmamî Şiîlerin ünlü mercilerinden olan Kuleynî(864-941), bu risaleyi el-Kâfi adlı kitabına derç etmiştir. Tasavvuftan önceki zühd dönemine ait en kapsamlı eser ise Abdullah İbn el-Mubarekعبداللهبنابمبارك(181/797)’e aittir. Eserinin adı “Kitabu’z-Zühd ve’r-Reqâiqكتابُالزهدوالرقائق”’dir. Ayrıca Esed b. Musaأسدبنموسي(750-827) ve İmam Ahmed bin Hanbelأحمدبنحنبل(780-855)’in “Kitabu’z-Zühdكتابالزهد" olarak aynı adı taşıyan eserleri de bu konuda kâleme alınmış en eski ve muteber kaynaklardır.

            İslâm tarihinde zühd döneminden sonra -Tasavvuf dönemi başlamadan- bir ara dönemin daha yaşandığı anlaşılmaktadır. Bu ara dönemde de nispeten mistik bir hayat geçirmiş ünlüleri konu edinen eserler yazılmıştır. Bunların en iyi bilinenleri şunlardır:

            1.Ebu Saîd b. el-A’râbîأبوسعيدبنالأعرابي(öl.952), Tabakatu’n-Nussakطبقاتالنسّاك

       2. Ebu Bekr Muhammed b. Davud ez-Zahidأبوبكربنمحمدبنداودالزاهد(öl.953) Ahbaru’s-Sufiyye ve’z-Zühdأخبارالصوفيةوازهد. Ancak bu dönemde yazılanların şaibeli olduklarına işaret etmek gerekir.

            Zahidler dönemini izleyen ilk dönem tasavvufçuluğunun ürünlerine gelince, bunlarda evliyâcılıktan söz edilmiş ise de genelde ünlü sûfîlerin uzletve mücâhedeile geçen yaşam tarzlarına daha ağırlık verilmiştir. Şu var ki –çok sonraları ortaya çıkan tarikatçılık döneminde yazılanlar kadar müptezel olmasalar bile- bu eserlerde Kitap ve sünnetin ruhuna uygunluk aranmamalıdır. Tasavvufçuluğun bu birinci aşamasında kâleme alınmış kaynaklar kısaca şöyle sıralanabilir:

          1. Ebubekr Muhammed b. İshaq el-Kelabâzîأبوبكرمحمدبنإسحاقالكلابازي(öl. 990), et-Ta’arruf li mezhebi ehli’t-Tasavvufالتعرُّففيمذهبأهلالتصوف

          2. Ebu Abdirrahman es-Sülemîأبوعبدالرحمنالسلمي(öl. 1021), Tabakatu’s-Sufiyyeطبقاتالصوفية

          3. Ebu Nuaym el-İsfahanîأبونعيمالإصفهاني(öl. 1038), Hilyetu’l-Evliyâ ve Tabakatu’l-Asfiyaحليةالأولياءوطبقاتالأصفياء

          4. Ebu’l-Qasim el-Kuşeyrîأبوالقاسمعبدالكريمبنهوازنالقشيري(öl. 1072), er-Risale fi İlmi’t-Tasavvuf الرسالةفيعلمالتصوُّف

          5. Ebu’l-Hasan Ali b. Osman el-Hucvîrîأبوالحسنعليبنعثمانالحجوري(öl. 1072), Keşfu’l-Muhcûbكشفالمحجوب

     Mistik figürlerin evliyâ adı altında ilahlaştırılarak, haklarında mitolojik kitapların yazılması daha sonra tarikatçılık hareketlerinin hız kazanmasıyla birlikte başlar. Bunların da ilklerinin adlarını şöyle sıralayabiliriz:

          1. Hüseyin b. Nasr EL-Cuhenîابنخميسحسينبننصرالجهني(öl. 1157), Menakibu’l-Ebrar ve Mehasinu’l-Ahyar مناقبالأبرارومحاسنالأخيار

          2. Feridüddîn Attarفريدالدينالعطار(öl. 1229), Tezkiratu’l-Evliyâتذكرةالأولياء(Aslı Farşça yazılmıştır)

          3. Abdullah b. Es’ad el-Yâfi’îعبداللهبنأسعداليافعي(öl. 1367), Rawzu’r-Reyahîn fî Menakibi’s-Salihîn روضالرياحينفيمناقبالصالحين

          4. Abdurrahman Câmîنورالدينعبدالرحمنالجامي(öl. 1492), Nefehatu’l-Uns min Hadarati’l-Kuds نفحاتالأنسفيحضراتالقدس(Aslı arşça yazılmıştır)

          5. Abdulvahhab eş-Şaranîعبدالوهابالشعراني(öl. 1565), Levakihu’l-Envar fî Tabaqâti’l-Akhyar

          6. Safiyyudîn Hüseyin b. Ali el-Kâşifîصفيالدينحسينبنعليالكاشفي(öl. 1503), Reşahât Anu’l-Hayat رشحاتعينالحياة(aslı arşça yazılmıştır)

         7. Muhammed Abdurraûf el-Munavî محمدعبدالرؤوفالمناوي(öl. 1622) El-Kevakibu’d-Durriyye fî Teracîmi’s-Sâdâti’s-Sufiyye الكواكبالدريةفيتراجمالساداتالصوفية

 

Bu Sayfayı Paylaş :