Hamd, her zerreyi mana ile dokuyan, sessizliğe bile zikrini işleyen Allah’a (cc) mahsustur. O’nun kudreti, görünende de gizlide de apaçıktır; bazen bir gökyüzü kadar büyüktür, bazen bir arının kanadı kadar nahif.
Doğa, yalnızca bir manzara değildir. Her biri birer canlı ayet olan bu varlıklar; böcekler, taşlar ve kuşlar sessiz değildir. Onlar zikreder, şahitlik eder, öğretir. Bizler ise çoğu zaman bu sesleri duymadan yaşayıp gideriz. Oysa kevnî ayetleri okumak, sadece yaratılmışı değil, Yaratan’ı anlamaya giden bir yoldur. Böcekler, kuşlar, bitkiler, arılar âdeta “Ben O’nun (cc) eseriyim.” der. İnsan kevnî ayetler kitabını okumazsa, asıl olarak kendi fıtratından uzaklaşır. Çünkü bizzat yaratılan biz insanlar bile o kitabın bir satırıyız…
Bu ayki yazımızda arıları tefekkür edeceğiz.
Arılar biyolojik olarak sosyal böcekler grubuna dâhildir. Bir kovanda ortalama kırk ila altmış bin arı bulunur ve bu topluluk kusursuz bir iş bölümüyle yaşar. Kraliçe arı, yalnızca yumurtlamaktan sorumludur ve kovanın düzenini feromonlarla sağlar. İşçi arılar, ömürleri boyunca farklı görevler üstlenir; temizlikçi, besleyici, koruyucu, nektar toplayıcı gibi. Erkek arılar (dronlar) ise sadece çiftleşme görevini üstlenir ve sonra ölürler. Önceden iyi bir kaynak keşfeden işçi arılar bunu diğer arılara haber vermek için arı dansını kullanır. Kaynağın (çiçeğin) yerini bilen arı kovana döndükten sonra karın kısmını sağa sola sallayarak düz bir dansa başlar. Düz çizgiyi tamamladığında sallanmayı bırakıp normal bir yürüyüşle bir yarım daire çizerek ilk başladığı noktaya döner. Ve bu davranışını defalarca tekrarlar. Bu basit görünen davranış diğer işçi arılara uçmaları gereken yönü, yoldaki engelleri ve süreyi anlatır.
Arılar yönü nasıl bilirler?
Arılar yönlerini bulmak için Güneş’in gökyüzündeki konumunu kullanırlar. Kovanın içi karanlık ve Güneş gün içerisinde sürekli yer değiştiriyor, buna rağmen tutarlı bir dil geliştirip iletişim kurabiliyorlar. Bunu da Güneş’in yönünü yer çekimiyle tespit ederek başarıyorlar.
Arı kovanları yer çekim yönünde uzunlamasına inşa edilir. Ama onlar için önemli olan şey yer çekiminin yönü değildir. Onlar yer çekimi yönünün tersini, yani Güneş’in gökyüzünde olduğu yeri tespit etmekte kullanıyorlar.
Arılar uçacağı yönü nasıl bilirler?
Karın sallayarak yürüdükleri düz çizginin yukarı ile yaptığı açıyla bunu tespit ederler. Mesela düz çizgiyi, yönünden yirmi derece sağa doğru yaparsa bu bilgiyi alan diğer arılar kovandan çıktıkları zaman Güneş’in ufuktaki yönünün yirmi derece sağına uçarlar. Bu, kolektif zekânın en çarpıcı örneklerinden biridir.
Ne kadar uçacaklarını nasıl bilirler?
Bu bilgi de işçi arının karnını sallama süresiyle ilişkilidir. Kabaca her bir saniyelik sallanma 750 m ila 1000 m’lik mesafeyi temsil eder.
Son olarak, her bir arının günlük üretimi ortalama bir çay kaşığının 1/12’si kadar baldır. Bu küçük miktar, binlerce arının emeğiyle birleştiğinde kovanda yaşam devam eder.
Kur’ân, doğanın sadece bir dekor değil, İlahi kelamın bir yansıması olduğunu hatırlatır. Nahl Suresi’nde Allah’ın (cc) bal arısına vahyettiğini okuğumuzda, varlık âleminin dilsiz olmadığını anlarız.
وَاَوْحٰى رَبُّكَ اِلَى النَّحْلِ اَنِ اتَّخِذ۪ي مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا يَعْرِشُونَۙ
“Rabbin bal arısına şöyle vahyetti: ‘Dağlardan, ağaçlardan ve onların yaptıkları bal kovanlarından kendin için evler edin.’ ”[1]
ثُمَّ كُل۪ي مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ فَاسْلُك۪ي سُبُلَ رَبِّكِ ذُلُلًاۜ يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ اَلْوَانُهُ ف۪يهِ شِفَٓاءٌ لِلنَّاسِۜ اِنَّ ف۪ي ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ
“ ‘Sonra tüm meyvelerden ye ve Rabbinin senin için kolaylaştırdığı yollarda seyret.’ Karınlarından çeşitli renklerde içecek/bal çıkar. Onda insanlar için şifa vardır. Şüphesiz ki bunda, düşünen bir topluluk için ayet vardır.”[2]
Ayetler, arıya “vahiy” nispet edilmesi açısından önemlidir. Bazı tefsir âlimleri bu ifadeyi, “ilham yoluyla verilen fıtri bir yönlendirme” olarak açıklar.
Taberî konuyla alakalı şu nakilleri aktarır:
“Mucâhid: ‘Rabbin arıya vahyetti’ ayeti hakkında, ‘Ona bir ilham ile ilham etti’ demiştir.
Katâde: ‘Onların içine (kalplerine/doğalarına) bu bilgiyi attı.’ dedi.
Ma’mer ashabından şöyle aktardı: ‘Onların içlerine; dağlardan evler edinmelerini (ilham olarak) attı.’
İbni Abbâs da şöyle der: ‘Ona (arıya) meyvelerden yemesini ve Rabbinin yollarını boyun eğmiş olarak takip etmesini emretti.’ ”[3]
İbni Kesîr (rh) şöyle der:
“Buradaki vahiyden murat; arıya dağlardan, ağaçlardan ve insanların kurduğu çardaklardan barınacağı evler (yuvalar) edinmesi için verilen ilham, hidayet ve irşaddır. Sonra o (arı), yuvalarını inşa ederken, peteklerini altıgen (tesdîs) yapmada ve onları birbirine bitişik nizamda dizmede (ras) öyle mahirdir ki, yuvasında en ufak bir kusur ve boşluk bulunmaz.
Daha sonra Allah Teâlâ ona, kaderî ve sevk-i ilahî (teshîrî) bir izinle her türlü meyveden yemesini ve Allah’ın kendisi için ‘müzelzel/boyun eğdirilmiş’, yani bu geniş gökyüzünde, uçsuz bucaksız çöllerde, derin vadilerde ve yüksek dağlarda dilediği gibi uçması için kolaylaştırılmış yolları takip etmesini emretmiştir. Sonra bu arıların her biri, sağa sola sapmadan kendi yuvasına geri döner; yuvasındaki yavrularına ve balına ulaşır. Bal mumu inşa eder, ağzından balı kusar, arkasından ise yavrularını yumurtlar ve tekrar otlaklarına (çiçeklerine) doğru sabahlar.”[4]
Yani arı, yaradılışına tam bir teslimiyet gösterir ve bu minvalde yaşar. Allah’ın onun için takdir ettiği düzenin dışına çıkmaz; balını üretir, görevini tamamlar, sonsa sessizce köşesine çekilir. Aslıda bu tevhidî bir hâldir, Allah’a (cc) teslim olmanın arıda vücut bulmuş fıtri bir biçimi… Arı, Rabbinden aldığı ilhamla neyi, nasıl yapacağını bilir; dışarıdan yönlendirilmez. Bu, tevhidî yön duygusudur: Yalnızca Allah’tan gelen hidayetle yol bulmak. Mümin de aynı şekilde, kâinatın karmaşasında yönünü insanlardan değil, Allah’tan gelen vahiyle tayin eder. Başkalarının rızasına değil, Rabbin rızasına yönelir.
Abdullah ibni’l Amr ibni Âs’tan (ra) rivayet edildiğine göre Allah Resûlü (sav) şöyle buyurmuştur:
“Muhammed’in canını elinde bulunduran Allah’a yemin ederim ki mümin tıpkı bal arısı gibidir. Temiz olanı yer, temiz olan yere konar, konduğu yeri kırmaz ve ifsad etmez.”[5]
Hadisteki “Temiz şey yer, temiz şey çıkarır” ifadesi hem ruhun gıdasını hem de söz ve davranışın yansımasına temas eder. Müminin kalbi tevhidle, yani fıtratla doluysa, dilinden şirk ve fesat çıkmaz; kalbinde ihlas varsa, amelinde gösteriş bulunmaz. Arının çiçekten aldığı öz saf olduğu için bal da saf olur; müminin kalbi Kur’ân ve Sünnetten beslendiğinde, amelleri de saf ve tatlı olur.
Arının “konduğu yeri ne kırar ne kirletir” oluşu ise, yeryüzündeki temsil makamını anlatır. Tevhid inancına sahip bir Müslim, Allah’ın yarattığı her varlığı emanet olarak görür. Bulunduğu mekânlara zarar vermez, aksine orayı ıslah eder. Tıpkı arının çiçeğe zarar vermeden ondan öz alıp onun yeniden yeşermesine vesile olması gibi mümin de insanların kalbine dokunur ama onlara hükmetmez; yumuşaklıkla, edep ve hikmetle yaklaşır.
Bu yönleriyle arı, tevhidin ekolojik tezahürüdür diyebiliriz. Yalnız Allah’a (cc) itaat eder, yalnız O’ndan alır, yalnız O’nun için üretir. Müminin kulluğu da arı gibi olmalıdır, yalnızca Allah’tan kabul aramalıdır.
Arının kovan içindeki düzeni, müminlerin cemaat içindeki düzenine benzer: Her biri farklı işte ama aynı hedefte birleşir. Çünkü tevhid; çeşitlilik içinde birliği, farklılık içinde uyumu tesis eder.
Psikolojik Bir Bakış: Arıdan Ruhun Düzenine
Modern psikoloji, insanın iyi oluş hâlini yalnız bireysel mutlulukla değil, anlamlı üretkenlik ve aidiyet duygusuyla açıklamaktadır. Viktor Frankl’ın (1963) “anlam arayışı” teorisine göre insan, kendi benliğini aşan bir amaca yöneldiğinde psikolojik bütünlük kazanır. Arı, bu anlamda kâinatın en çarpıcı metaforlarından biridir: Kendi yaşam döngüsünü aşan bir üretim gerçekleştirir; balı yalnız kendisi için değil, tüm canlılar için üretir.
Arının yaşam biçimi, pozitif psikolojinin “flow (akış hâli)” kavramıyla da örtüşür. Csíkszentmihályi’ye (1990) göre akış hâli, kişinin bir etkinlikte tüm benliğiyle var olduğu, zaman algısını kaybettiği yoğun bir odaklanma durumudur. Arı, bu hâlin doğal bir örneğidir; görevine tam bir farkındalıkla yönelir, hiçbir fazlalık veya amaçsızlık taşımaz. Bu yönüyle arı, modern çağın dikkat dağınıklığı ve kronik amaçsızlığı içinde kaybolan insan için bir aynadır: “Yaparken var olmak” bilincinin sembolüdür.
Ayrıca arı kolonilerinin sosyal örgütlenmesi, psikolojide grup dinamikleri ve sosyal iş birliği teorileriyle açıklanabilir. Birey, görevini sistemin bir parçası olarak yerine getirir; rekabet değil, koordinasyon hâkimdir. Bu, sağlıklı bir kolektif bilinç modelidir. İnsan topluluklarında da benzer bir denge, ruhsal iyilik hâlinin temel unsurudur.
Durumu sosyal kimlik teorisi açısından yorumlarsak, arı bireyinin “kovan kimliği” içinde kendini anlamlandırması, insan bireyinin “ümmet bilinci” içinde kendini konumlandırmasına benzer. Aidiyet, varoluşun ağırlığını hafifletir; yalnızlığın yerini dayanışma alır.
Son olarak, arının bitmeyen emeği ve sabrı, psikolojik açıdan dayanıklılık (resilience) kavramını çağrıştırır. Arı, yüzlerce çiçeği dolaşır ama her seferinde bal bulmaz; buna rağmen vazgeçmez. Bu davranış örüntüsü, insanın başarısızlık karşısındaki esnekliğini ve yeniden deneme kapasitesini simgeler. Gerçek üretkenlik, sonuçtan ziyade süreklilikte saklıdır.
Dolayısıyla arının yaşam modeli, insan ruhuna şunu öğretir: Anlam, emekle birleştiğinde huzura dönüşür.
Tefekkür, bu anlamı fark etmektir. Yani doğadaki düzene bakarak, kendi içsel düzenini yeniden kurmak.
Rabbim! Bizi arı gibi kıl; sessiz ama faydalı, küçük ama ümmetin yükünü taşıyan. Gazze’nin sabrına rahmet, ümmetin kalbine birlik indir. Tevhid sancağını her gönülde yeniden dalgalandır. Unutkanlıktan, dağınıklıktan, vahyinin yolundan sapmaktan muhafaza et. (Allahumme âmin.)
Ve bilinsin ki: Birlik olmadan bal olmaz, tevhid olmadan tat olmaz.
Hamd, balı vahyine boyayan Rabbimizedir (cc).
Elhamdulillahi Rabbi’l Âlemîn.[6]
[1] 16/Nahl, 68
[2] 16/Nahl, 69
[3] Tefsîru’t Taberî, Dâru’t Terbiye ve’t Turâs, 17/248
[4] Tefsîru İbni Kesîr, Dâru’l Kutubi’l İlmiyye, 4/499
[5] Ahmed, 6872; Sahîhu İbni Hibbân, 247; Es-Sunenu’l Kubrâ li’n Nesâî, 11278
[6] İstifade edilen kaynaklar
