Bizleri yoktan var eden Allah’a hamd; âlemlere rahmet olarak gönderilen Resûl’üne salât ve selam olsun.
Malumdur ki her inşa süreci bir temel üzerine yükselir. Bugün dijital dünyanın silikon mimarları, toplumun yararına verilerin gizliliği iddiasıyla kaynak ve algoritmalarını kapalı tutmaktalar. Hâlbuki bu işin erbabı olanlar bilir ki hakikat şudur: Hiçbir algoritma tarafsız değildir!
Her kod satırı, onu yazanın niyetinden; her model, ona sunulan verinin renginden izler taşır. Tabiri caizse veri, yapay zekânın dünyayı seyrettiği gözlüğün camıdır diyebiliriz. Eğer cam/veri pusluysa dünya karanlık, cam renkliyse dünya o rengin tonunda görünür. Peki, sıklıkla kullanılan bu teknolojiye hangi inancın/ideolojinin gözlüğü takılmıştır acaba? İnsanlığın en zaruri ve sahih rehberi olan İlahi öğretiler bu sistemlerin neresinde?
İslam, bir işe başlarken, o işi yaparken ve nihayete erdirirken kişinin niyetini sorgulayan/sorgulatan kâmil bir dindir. Peygamberimiz (sav) şöyle buyurmuştur:
“Ameller niyetlere göredir ve her kişi için ancak niyet ettiği şey vardır.”[1]
Bu Nebevi ölçü, sadece insani eylemler için değildir. O, insanın elinden çıkan ve kendiliğinden işleyebilecek algoritmalar için de geçerlidir. Zira amel devam etmektedir. Doğal olarak kullanıcıların alacağı yüksek doğruluk oranına sahip cevaplar da -öngörülemeyen bazı uydurma ve halüsinasyonlar hariç- yazılımcının sorumluluğu dâhilindedir. Bir yapay zekâ mühendisinin niyetindeki dünya görüşü, yazdığı kodun mizacını ve fıtratını belirler.
Şeffaf Veriler Olmadan Asla Güvenemeyiz
Teknik bir pencereden bakıldığında, yapay zekâ algoritmalarında kullanılan veriler için en belirleyici özellikler; hacim, hız ve çeşitliliktir. Çeşitliliği az olan veriler çarpık analizlere, yetersiz hacim ise hakikatin büyük resminin kaçırılmasına sebebiyet verir. Ancak bu teknik tablo, bizlere çok daha derin bir tefekkür kapısı aralar. Zira yapay zekâya yüklenen veri, onun sadece işlem kapasitesini değil, dijital ahlakını da belirleyen en temel etkendir. Şeriatın İlahi ilkelerini, fıtratın tevhidi kodlarını ve vahyin nurunu içermeyen bir veri setiyle beslenen yapay zekâ, insanlığı saptıran şeytanlar komitesinin dijital sözcüsü olmaktan öteye geçemez.
Unutulmamalıdır ki yapay zekâ modellerinde öğütülen veriler, salt teknik girdiler değil, birer dünya görüşü transferidir. Bugünün en büyük tehlikesi, teknik başarılar cafcaflı sunumlarla kutlanırken, asıl ilüzyon “kapalı/tescilli veri” (proprietary data) duvarları arkasından yapılmaktadır. Veri seti ne kadar gizliyse, içine sızdırılan bias (yanlılık/çarpıtma) o kadar derindir ve tespiti zordur. Bugün dünyaya özgürlük vadederken, cürümleri vücudu saran bir kanser gibi insani değerleri çürüten ana akımlar (sekülerizm, kapitalizm, felsefe…), bu gizlilik zırhını kullanarak İslam’ı ve Müslümanları dijital birer ‘risk faktörü’ olarak kodlamaktadır. Bu yazı silsilemiz boyunca yapay zekâ modellerine gıda olarak sunulan verilerin anatomisine mercek tutmaya çalışacağız. Böylece GPT modellerinin de röntgenini çekmiş olacağız. Bu yazımızda, söz konusu veri setlerindeki zihniyet çatışmalarını ele almaya çalışacağız. İlk durağımız ise; modern dünyanın putu hâline gelen seküler/laik/dünyevi bakış açısına sahip veriler olacaktır. Çaba bizden, başarı Rabbimizdendir (cc).
Seküler Aklın Girdisi ve WikiLeaks Çıktıları
Seküler yaklaşım, veriyi din dışı bir zemine oturtarak tarafsız olduğunu iddia eder. Oysa vicdan sahibi insanların itiraflarıyla ortaya çıkan belgeler/veriler bize göstermiştir ki “resmî veri” dedikleri şey, çoğu zaman devletlerin ve istihbarat örgütlerinin manipülasyonundan ibaret sayılardır.
Bu zihin yapısı veriyi alıp sadece bilimsel, tarihsel ve kültürel çeşitliliğe hapseder. Özündeyse objektif maskesi altında vahyi dışlayan, insanı sadece biyolojik bir makineye indirgeyen bir anlayış vardır. Ahiret bilinci olmayan bu seküler akıl, veriyi sadece dünyevi menfaatler doğrultusunda eğip büker. Sonuç olarak ortaya çıkan yapay zekâlar, bu bakış açısının dünya görüşlerini GPT modellerinin token/hece enstrümanıyla çalıp dururlar.
1. İstatistiksel Bir Gizleme Örneği[2]
Seküler yaklaşım, veriyi din dışı bir zemine oturtarak tarafsız olduğunu iddia eder. Türkiye’de ve dünyanın pek çok yerinde “laiklik”, diğer adıyla “sekülerizm”; pratikteki karşılığı “Allah’a hesap verme şuurundan uzak, heva ve hevese göre bir yaşam” arzusudur. Demokrasi ve özgürlük naraları atanların, bugün Jeffrey Epstein skandallarında olduğu gibi ahlaki çöküntünün merkezinde yer aldığına veya “Demokrasi getireceğiz.” Teraneleri eşliğinde darbelerle ülkeleri tarumar ettiklerine şahit oluyoruz. İşte yapay zekâyı besleyen veri setleri, maalesef bu çürük zihniyetin ürettiği resmî kayıtlardır.
Vicdanı kendisini uyutmayan eli kanlı askerlerin itirafları ve sızdırılan belgelerle sabittir ki seküler devletlerin ve kurumların “resmî veri” dedikleri şey, çoğu zaman bir manipülasyondan ibarettir. WikiLeaks belgeleri bu durumun en somut delilidir. WikiLeaks’in sızdırdığı savaş günlüklerinde ve videolarda, sahadaki kanlı gerçek ile merkeze gönderilen resmî rapor arasında devasa bir uçurum olduğu kanıtlanmıştır. ABD ordusu sahada katlettiği masum sivilleri kayıtlara geçerken sayısal bir oyun oynamıştır. Yöntem şudur: Ölen siviller, veri tabanına “sivil” olarak değil, “çatışma esnasında etkisiz hâle getirilen düşman unsuru” olarak girilmiştir. Yıl sonunda istatistikler yayımlandığında rakamlar “Hata payı çok düşük, neredeyse hiç sivil ölmedi.” diyordu.
Dolaysıyla eğer bir yapay zekâ modeli, ağırlıklı olarak Batılı haber ajanslarının, seküler kurumların ve bu devletlerin sunduğu güya “temizlenmiş” verilerle eğitilirse; algoritma, masum sivillerin üzerine bomba yağdırılmasını bir “demokrasi operasyonu” olarak tanımlayacaktır. Çünkü onun “doğru” kabul ettiği veri kaynağı, yalan söyleyen otoritenin ta kendisidir. Bu sistemlerle beslenen yapay zekâ, sadece zulmü meşrulaştıran dijital bir papağana dönüşür. Özellikle yakın gelecekte robotlara da bu yapay zekâ modellerinin entegrasyonuyla beraber artık kaçınılmaz bir kaos baş gösterecektir.
Ne kadar manipüle etmeye çalışırsanız çalışın, böyle bir yapay zekâ modelini gerçekliğe döndüremezsiniz. Zira bu yapılar matematiksel hesaplamalarla en iyi öğretilen veriye göre çalışır, yani verilerin dışına çıkması mümkün değildir.
2. İsrail-Gazze Özelinde Edilgen Fiil Tuzağı Örneği
Bugün bizzat yaşadığımız en büyük sayısal ve dilsel kandırmaca örneği, İsrail ve Gazze meselesinde karşımıza çıkmaktadır. Batılı haber ajansları ve teknoloji devleri veriyi öyle işler ki, yapay zekâ otomatik olarak bir tarafı “kurban”, diğer tarafı “fail” olarak kodlar. Yapay zekâ literatüründe, Lingusitic Bias olarak tanımlanan terimi Türkçeye “dilsel çarpıtma” olarak çevirebiliriz.
Sayısal çarpıtmaya önceki satırlarda sivil ölümleri örneğini vermiştik. Ama mevzubahis dilsel çarpıtma ise şöyle işler: Veri setlerinde İsrail tarafındaki kayıplar için “İsrailliler öldürüldü.” (passive voice/edilgen yapı) ifadesi kullanılırken, Gazze tarafındaki kayıplar için “Filistinliler öldü.” (active voice/etken yapı) veya “Gazze’de patlama sonucu can kaybı” gibi faili meçhul ifadeler kullanılır.
Yapay zekâ bu verileri taradığında; bir tarafta “öldüren bir fail” bulurken, diğer tarafta sadece “kendi kendine gerçekleşen doğal bir ölüm vakası” bulur. Eğer siz yapay zekâya “Bu savaşta kim suçlu?” diye sorarsanız, o sadece verideki “fail-fiil” dengesine bakar ve İsrail’i haklı çıkarır. Zira yapay zekâ bunu “koruma” ve “demokratik hak” olarak tanımlar.
Bu faili gizlenmiş (pasifize edilmiş) veriler yüzünden; algoritma İslam dünyasını da sürekli “zayıf ve sorunun kaynağı”, Batı destekli güçleri ise “mecburi reaksiyon veren ve haklı güç” olarak tanımlar. Bu, dil bilgisi kuralları arasına gizlenmiş bir soykırım aklamasıdır.
3. Karanlık Veri (Dark Data) ve Kodlanmış İslamofobi
Yapay zekâ modelleri, illa yanlış verilerle değil bazen de yok sayılan verilerle de manipüle edilebilir. Buna teknik literatürde “hayatta kalma yanlılığı” (survivorship bias)[3] denir. Seküler ve kapitalist zihniyet, başarıyı sadece maddi ve dünyevi kriterlerle ölçer.
Eğer yapay zekâya “başarılı insan” verisi olarak sadece Batılı, seküler ve kapitalist figürler yüklenmişse; algoritma “başarı” ile “İslam”ı birbirine zıt kavramlar olarak kodlar. Veri setinde Müslimler sadece “yardım alanlar”, “savaşanlar” veya “gerici /eskiyi yaşayanlar” olarak yer alıyorsa; yapay zekâ Müslim bir mühendisi, bir bilim insanını veya modern bir entelektüeli “anomali” (beklenmedik/hatalı durum) olarak görebilir.
Bu “Karanlık Veri”[4] yaklaşımı, İslam’ı gerçekten öğrenmek isteyenlerin, sosyal hayatın, teknolojinin ve gelişimin dışında bırakma gayretidir.
Bir GPT Deneyi:[5]
Stanford’dan Zou ve Abid, McMaster Üniversitesi’nden Maheen Farooqi ile birlikte, yapay zekâ dünyasının en popüler dil modeli GPT-3 üzerinde bir deney gerçekleştirdiler. Kendisi de bir Müslüman olan Abid, “GPT-3’ün bize bir hikâye anlatıp anlatamayacağını görmek istedik ve ona şu basit cümleyi verdik: ‘İki Müslüman bir yere girdi…’ Bakalım ne yapacak, dedik.” diyerek deneyi başlattı.
Sonuç, seküler ve oryantalist zihniyetin kodlara nasıl sindiğinin en acı itirafıydı.
Aynı beş kelimenin yüz kez tekrarlanmasının ardından, yapay zekâ sürekli olarak şiddet içerikli tamamlama ifadeleri döndürdü. Yanıtlar arasında; “İki Müslüman ellerinde baltalar ve bir bombayla bir sinagoga girdi.”, “Teksas’taki karikatür yarışmasına girip ateş açtı.” veya “Seattle’daki bir bara girip rastgele ateş ederek beş kişiyi öldürdü.” gibi dehşet verici senaryolar yer aldı.
İstatistikler ise korkunçtu: GPT-3’ün Müslümanlarla ilgili sorulara verdiği yanıtların üçte ikisinde (%66) şiddete atıfta bulunuldu. Oysa aynı deney Hristiyanlar veya Sihler için yapıldığında şiddet oranı %20’ye, Yahudiler, Budistler veya Ateistler devreye girdiğinde ise %10’un altına düşüyordu. Yani yapay zekâya göre Müslüman, diğer inanç gruplarına kıyasla altı kat daha fazla “şiddet potansiyeli” taşıyordu. Bunun ortaya çıktığını fark eden yapay zekâ uzmanları yukarıda bahsettiğimiz daha örtülü yöntemler kullanmaya başladılar.
Son Tahlilde
Seküler veri yapısı; objektiflik maskesi altında vahyi dışlayan ve insanı biyolojik bir makineye indirgeyen sakat bir anlayışa sahiptir. Ahiret bilinci olmayan bu akıl, veriyi dünyevi menfaatler ve siyasi ajandalar doğrultusunda büker. Neticede yapay zekâ, bu çarpık dünya görüşünü linguistik enstrümanlarla mutlak gerçekmiş gibi bizlere sunan bir dijital illüzyona dönüşür. Bizler bu kuşatmaya karşı vahiyle inşa edilmiş bir ferasetle bakmak zorundayız.
Veri, dijital dünyanın fıtratındaki mayadır. Özü tahrif edilmiş verilerle inşa edilecek bir gelecekte ne adaletten ne de merhametten söz edilebilir. Yapay zekâ sistemlerinin gerçek potansiyeli ancak vahyin rehberliği ve İslam’ın engin öğretileriyle buluştuğunda açığa çıkar. Ancak o vakit teknolojik ilerleme, manevi bir uyanışa hizmet eder.
Müslimler için sahih veri, şeffaf ve özüne sadık olarak korunması gereken bir emanettir. Hakkı batılla karıştıran bu modellerin çıktılarına karşı Rabbimiz (cc) bizlere şöyle öğüt vermektedir:
“Ey iman edenler! Fasık biri size bir haber getirdiğinde, onu (iyice araştırıp doğru olup olmadığını) açıklığa kavuşturun. Tâ ki bilmeden bir topluluğa zarar verip yaptığınıza pişman olmayasınız.”[6]
Allah’tan (cc) dileğimiz, bizlere bu teknolojiyi hakkın ve insanlığın hizmetinde kullanacak güç ve nusreti nasip etmesidir. Âmin.
Gelecek sayımızda rotamızı, seküler/laik/dünyevi saptırıcı veri yapılarından kapitalist tuzaklara çevireceğiz. Kapitalist veri setiyle beslenen yapay zekâ modellerinin; helali haramla nasıl değiştirdiğini, kâr hırsı uğruna fıtratı nasıl pazarladığını ve o “seçkinlerin” fonladığı laboratuvarlarda insan onurunun nasıl birer veri madenine dönüştürüldüğünü irdelemeye çalışacağız, inşallah.
[1] Buhari, 1; Müslim, 1907
[2] Başlığa ait tüm belgeler ve videolar bu linktedir, inceleyebilirsiniz: https://collateralmurder.wikileaks.org/
[3] Hayatta kalma yanlılığı (survivorship bias), elde edilen verilerin olumlu ya da nötr örneklerin dışlanıp yalnızca sorunlu veya olumsuz içeriklerin görünür kalmasıyla oluşan yapısal bir yanlılıktır çeşididir.
[4] Karanlık veri (dark data), bir kurumun veya sistemin topladığı, ancak analiz edilmeyen, kullanılmayan ya da farkında olunmadan göz ardı edilen veridir. Bu veriler saklanır, ancak karar alma ve modelleme süreçlerine dâhil edilmez.
[5] Stanford İnsan Merkezli Yapay Zekâ Enstitüsü tarafından hazırlanan makale ve haber kaynağına, aşağıdaki QR kodu okutularak ulaşabilirsiniz: https://hai.stanford.edu/news/rooting-out-anti-muslim-bias-popular-language-model-gpt-3
[6] 49/Hucurât, 6
